Daha önce bu konuda tasarımcı arkadaşların bir isteği olmuştu. Yazının rengi ile alt çizginin rengini ayırmak ve alt çizginin kalınlığını değiştirmek istiyorduk. O zamanlar böyle bir imkan yoktu. Hatırladığım border-bottom ile veya resim ile yapmıştık ama sonra iptal olmuştu.

Alternatif çözümlerin bazı sorunları oluyor bir tanesi metnin temel çizgisinin altında kalan karakterlerin (ğ, g, y, p gibi) üzerini çizmesi.

text-decoration ve diğer tanımları alt çizgi olarak belirtmek yanlış oldu ancak bizim eskiden beri bildiğimiz anlamıyla bu bir metin alt çizgi stillendirme olduğu için yazının başlığını bu şekilde kullanmayı tercih ettim.

Metinlerin altındaki / üstündeki / üzerindeki çizgileri artık basit ve standart yollarla ekleyip stil verebiliyoruz.

text-decoration-line

text-decoration-line özelliği çizilecek çizginin türünü ayarlamamızı sağlar. Buradaki türden kasıt alt çizgi (underline), üst çizgi (overline) ve üstünü çizme (line-through) değerleridir. blink değeri vardı ancak uygulamadan kaldırıldı. Tek değer alabildiği gibi birden fazla değer de alabilir.

text-decoration-thickness

text-decoration-thicknessözelliği çizilen çizginin kalınlığını belirlememizi sağlar.

Bu özellik şu değerler alır. auto (tarayıcı karar versin demek), sayısal değerler (3px, 2em) ve yüzde değerler (tarayıcı desteği düşük) alabiliyor.

text-decoration-color

text-decoration-color özelliği çizilen çizginin rengini tanımlamamızı sağlar.

Tüm renk tanımlarını alabiliyor. Benim yıllar önce aradığım özelliğe nihayet erişmiş oldum.

text-decoration-style

text-decoration-style özelliği çizilen çizginin stilini tanımlamamızı sağlar.

  • dashed (tireli)
  • double (çift çizgi)
  • dotted (nokta)
  • solid (tek çizgi)
  • wavy (dalgalı)

değerlerini alabiliyor. wavy çok hoşuma gitti. Hemen sitemdeki bağlantıların stilini değiştirip dalgalı yaptım. :)

text-decoration

Yukarıdaki tanımların kısayolu olarak bu özelliği kullanıyoruz.

Safari’de kısayol thickness değeri olmayan ve -webkit- ön eki ile çalışıyor.

Bu özelliklerin dışında metin altı(üstü, üzeri) ile alakalı bir iki tanım daha var. Onları da bu konu içinde incelemekte fayda var.

text-underline-offset

text-underline-offset özelliği alt çizginin konumunu belirlemek için kullanılıyor. Bu özellik overline ve line-through tanımlarına etki etmiyor.

Bu özellikle eksi değer vererek yazı üzerine ve üstüne çıkarabiliyoruz. Ancak yukarıdaki tanım gibi becerili değil. Sadece yazının üzerine gelsin ama yazının arkasında kalsın isteği olursa bu çözüyor.

text-decoration-skip-ink

Bir diğer özellik text-decoration-skip-ink özelliği. Bu özellik metnin temel çizgisinin altında kalan karakterlerin (ğ, g, y, p gibi) karakterlerin üzeri çizilsin mi yoksa çizilmesin mi kararını vermemizi sağlıyor.

Kalın sağlıcakla.

Kaynaklar

Web sitelerinde özel yazı tiplerinin kullanımı eskiden beri tercih edilegelmiştir. Özel yazı tipleri tasarımın güzelliği, marka bilinirliği, okunurluk, erişebilirlik açısından tercih ediliyor. Eskiden daha zor olan özel yazı tipi kullanımı @font-face standardı sonrası kolaylaştı. Bu makalede font-face kullanımının performans etkisine değinmeye çalışacağım.

Tipografi

Yazı tipinden bahsedip tipografiden bahsetmemek olmaz. Tipografi tanımını hatırlatalım.

“Tipografi(Yunancaτύπος (typos)=”form” ve γραφία (graphia)=”yazmak” sözcüklerinden) yazıyı bir forma sokma sanatı ve tekniğidir. Font (yazı tipi), font büyüklüğü, satır uzunluğu, satır arası boşluk ve benzeri unsurların kombinasyonları ile yapılır. Yayımlanacak yazınsal içeriğin bir forma sokulması veya tasarımı olarak ta tanımlanabilir.”

Tipografi tanımından da anlaşılacağı gibi bu konu derinliği olan bir konu. Tipografi’ye değindim çünkü işin sadece bir web ögesi olarak değil arkasında derya deniz bir alan olduğunu göstermek istedim. Burada sadece bu hatırlatmayı yapmayı yeterli görüp bir sonraki bölüme geçelim. Konu hakkında daha önce yazdığım yazıya bakmanızı öneririm. CSS ve Tipografi

Web’de yazı tipi kullanımı

Web sitelerinde yazı tiplerini iki şekilde kullanılmaktadır.

  • Sistemde yüklü olan yazı tipleri
  • Özel yazı tipleri

Sistem yüklü yazı tiplerinin kullanımı

Sistemde yüklü yazı tipleri kullanıcının aracında (bilgisayar, telefon, vd.) daha önceden yüklenmiş yazı tipleridir. Bu yazı tiplerinin sayısı kısıtlıdır ve işletim sistemine göre değişim gösterir. Ancak sistemde yüklü olduğu için ekstra istek ve dosya yükleme gereksinimi yoktur. En performanslı yöntemdir.

Sistem yazı tipleri önceleri basitti. PC ve Mac kullanıcılarını da düşünerek aşağıdaki gibi bir kod ile sistem yazı tiplerini kullanabiliyorduk.

font-family: Arial, Helvetica, sans-serif;

Ancak mobil telefonların ve çeşitli araçların da işin içine girdiği ortamda bu liste şöyle bir hal aldı.

font-family: -apple-system,
BlinkMacSystemFont,
"Segoe UI",
Roboto,
Oxygen-Sans,
Ubuntu,
Cantarell,
"Helvetica Neue",
sans-serif;

Neysek ki burdaki soruna çözüm olarak

font-family: system-ui;

tanımı geldi. Yukarıdaki iki kod aynı etkiyi yapacaktır. Detaylı bilgi için. CSS4 sistem fontu (system-ui) değeri makalesine bakabilirler.

Özel yazı tiplerinin kullanımı

Özel yazı tipleri tasarımın güzelliği, marka bilinirliği, okunurluk, erişebilirlik açısından kullanılır.

almanac.httparchive.org verisine göre 2022 yılında dünyadaki web sitelerinin %84’ü özel yazı tipi kullanmaktadır.

Özel yazı tiplerini web sitelerimize ekleme işi uzun süredir yapılan bir iş ancak font-face tanımı öncesinde özel yazı tipi eklemek bayağı zor bir iş idi.

İlk başlarda resim olarak ekleniyordu. Sonra js yardımıyla ekleme yöntemi cufon ve flash içine ekleme yönetimi olan sIFR gibi yöntemleri denedik. Sonuçta font-face standardının gelmesiyle buradaki garip tekniklerden kurtulmuş olduk.

Standart özel yazı tipi ekleme yöntemimiz.

@font-face {  
	font-family: 'MyFont';  
	src: url('MyFont.woff2') format('woff2');  
}

p { 
    font-family: MyFont, serif; 
}

Burada başlangıçta özel yazı tiplerinin farklı formatlarını (.eot, ttf, otf, svg, .woff) destekleyen tarayıcılar nedeniyle bir karmaşa vardı. woff2 formatının tüm tarayıcılar tarafından desteklenmesiyle kod sade ve temiz olan son halini aldı.

Tarayıcıların özel yazı tiplerini yorumlamaları

Yazı tiplerinin yüklenmesinde iki farklı yöntem var.

  • FOIT (Flash of Invisible Text) Özel yazı tipi yüklenene kadar yazıyı gizle, yüklendikten sonra yazıları göster
  • FOUT (Flash of Unstyled Text) Özel yazı tipi yüklemesini beklemeden yazıyı sistem yazı tipi ile göster, özel yazı tipi yüklenince yazıları tekrar yorumla.

Aşağıdaki örnekte daha net anlaşılıyor.

FOIT ve FOUT Resmin kaynağı: https://www.malthemilthers.com/font-loading-strategy-acceptable-flash-of-invisible-text

Yukarıdaki kabuller tarayıcıların kabulleridir. İki yönteminde avantaj ve dezavantajları var. Tarayıcılar ve standart oluşturucular burada avantaj ve dezavantajı kendi durumuna göre kullanmak isteyen web geliştiricilere bırakma kararı aldılar ve bu tercihi font-display tanımı ile web geliştiricilere bıraktılar.

font-displaytanımı detaylarına girmeden sizlere burada bir grafik ile özetini vereyim.

font-display

font-displaytanımı detayı için font-display özelliği makalesine sizi yönlendireyim.

Özel Fontların Performansa Etkileri

Buraya kadar yazı tipi ekleme konusuna değinmeye çalıştık. Gelelim özel yazı tipinin sayfanın performansına olan etkisine.

tarayıcının akışı Yukarıda tarayıcıların bir web sayfasını tarama zamanları ve bu işlemler sırasında tarayıcı işleyişinin bloklandığı yerleri görüyoruz. T1 - T2 arasında metinler oluşturulurken bir bloklama olduğunu görüyoruz. Özel yazı tiplerinin sayfa performansına etki ettiği ilk kısım burası.

Google Chrome ekibi son zamanlarda performans metrikleri olarak belirlediği Core Web Vitals’in 3 maddesi:

  • Large Contentful Paint
  • First Input Delay
  • Cumulative Layout Shift

Yukarıda kalın yazıyla belirttiklerime özel yazı tipi yüklemeleri etki ediyor.

Largest Contentful Paint (LCP): Largest Contentful Paint (LCP), bir web sayfasındaki en büyük resim, video veya metin bloğunun görünür olduğu ilk ana kadar geçen süredir. Metin yüklenmesi geciktikçe LCP artacaktır. Burada şöyle bir bilgi verebilirim, eğer sayfa yazı ağırlıklı ise bu parametreye etki eder.

Cumulative Layout Shift (CLS): Tarayıcı ek veriler yüklendikçe sayfada meydana gelen zıplamayı (shift) ölçer. Sistem yazı tipinden özel yazı tipine geçiş yapan bir tarayıcı zıplamaya neden olur.

Sayfamızda zıplama olup olmadığını anlamak bazen zor oluyor. Bu durumda Google Chrome Dev Tools’u kullanarak çözebiliriz.

Cumulative Layout Shifts’i görmek için Google Chrome Performans sekmesinden yararlanırız.

enter image description here

Chrome DevTools’da performans sekmesini çalıştırdığımızda kırmızı ile gösterilen Layout Shift alanları görmemiz kolay. Bu alan tıklayınca altta özet alanında ilişkili node kısmında bu zıplamaya ne neden oluyor onu görebiliyoruz.

Gerek tarayıcıların web sayfalarını yorumlama sırasındaki bloklaması ve gerekse Core Web Vitals metrikleri göz önüne alındığında özel yazı yükleme ve yorumlaması performans açısından değerlendirilmesi gereken bir konudur.

Hızlı özel yazı tipleri yükleme yöntemleri

Özel yazı tipi yükleme ve yorumlanmasından kaynaklı performans etkilerini nasıl yok edebiliriz veya en aza indirebiliriz. Bunun için aşağıda çözüm olarak 6 madde sıralayacağım. Bu maddeler kodladığımız web sitesinin içeriğine ve beklentilerine göre çözüm olarak tercih edilebilir. Hepsini uygulayacağız diye bir şey söz konusu değildir.

  1. Doğru formatın seçimi
  2. font-display seçimi
  3. Yazı tipi dosyalarının önden yüklenmesi
  4. Kullanılmayan karakterleri silelim
  5. Yazı tipi dosyalarını kendi sunucularımızda barındıralım
  6. Yazı tipi geçişlerindeki zıplamalardan kurtulalım

1- Doğru yazı tipi formatının seçimi: Burada başlangıçta özel yazı tiplerinin farklı formatlarını (.eot, ttf, otf, svg, .woff) destekleyen tarayıcılar nedeniyle bir karmaşa vardı. woff2 formatını tüm tarayıcıların desteklemesiyle böyle bir karmaşadan kurtulmuş olduk. Hala bazı sitelerde woff tanımları kalmış olabilir kontrol edip woff2’ye çevirmek performans olarak %15 ~ 30 arasında kazanım sağlayacaktır.

2 - font-display seçimi font-display özelliği tarayıcıların yazı tipi yüklerken farklı davranışlarını web geliştiricilerin seçme olanağı sundu.

font-display ilk çıktığında genel tercih font-display: swap idi. Bunu yaparken ki düşünce olabildiğince hızlı bir şekilde kullanıcıya bir şeyler göstermekti. Özel yazı tipi hızlıca yüklendi ise özel yazı tipini göster yüklenmedi ise sistem fontu yüklenene kadar göster mantığı ile tercih edildi.

font-display Ancak Googel Web Vital - Cumulative Layout Shifts işin rengini değiştirdi. swap ile zıplama(shift) nedeniyle tercih edilmemeye başlandı. font-display: optional seçimi artık tercih edilmeye başlandı. Böylece özel yazı nedeniyle içerikte meydana gelen zıplamaları en aza indirmiş oluyoruz.

3 - Yazı tipi dosyalarının önden yüklenmesi: Yazı tiplerinin daha önce yükleyerek zamanı geldiğinde beklemeden yada daha az bekleyerek yazı tiplerini işlemek için kullanılan bir yöntemdir. Daha önce de bahsettiğimiz gibi yazı tip dosyaları T1-T2 arasında yüklenmektedir ancak biz bu sıralamayı değiştirip T0 anında yüklenmesini sağlayabiliriz.

tarayıcının akışı

<link rel="preload" 
    href="font.woff2"
    as="font"
    type="font/woff2" 
    crossorigin>

<head> kısmına yukarıdaki kodu ekleyerek yazı tip dosyalarımızın yüklenmesini öne çekebiliriz. Burada dikkat etmemiz gereken konu çok fazla yazı tipi dosyasını önceden yükleyerek diğer dosyaların gecikmesine neden olacağını unutmamak gerekir. Sitede kullanılan önemli yazı tipi dosyasını eklemek mantıklı bir tercih gibi duruyor. Tabi başta bahsettiğim gibi bu tercihler sizin sitenizin yapısına göre değişebilir.

4 - Kullanılmayan karakterleri (glif) silelim: Yazı tipi dosyaları karakterlerin (glif) bir araya gelmesiyle oluşan dosyalardır. Temel karakterler dışından bazı ekstra karakter gruplarını da içerir. Mesela Türkçe yazı tiplerinde biz ‘Latin Extended’ grubunu ekliyoruz. Sitemize eklediğimiz özel yazı dosyalarının içeriğini inceleyip gerekli olmayan karakterleri silebiliriz. Böylece yazı tipi dosya boyutlarını azaltabiliriz. Bu işi çevirimiçi araçlarla yapabiliriz. Benim gördüğüm şöyle bir site var Font Subsetter

Kullanılmayan yazı tipi karakterlerini silme işinin bazı dezavantajları olabilir. Site içeriğinin tam olarak hangi karakterlere gereksinim duyduğunu iyi analiz etmek gerekir. Bunun için Zach Leatherman’ın geliştirdiği glyphhanger komut satırı aracı kullanışlı bir araç. Bu araç ile sitenizi veya sayfanızı taratıp hangi karakterleri içerdiğini bulabiliyorsunuz.

Yazı tipi glif listesi

5 - Yazı tipi dosyalarını kendi sunucularımızda barındıralım: Yazı tipi dosyalarını google font, adobe font vb. yerlerden kullandığımızda bu bize hızlı kullanım imkanı ve ön belleğe alınarak yüklenme zamanından kurtulma imkanı sağlar. Son zamanlarda yazı tipi host eden şirketlerin aşağıdaki sebeplerden dolayı avantajı kalmadı.

  • Tarayıcılar son zamanlarda güvenlik nedeniyle artık yazı tipi dosyalarını önbelleğe almamayı tercih ediyorlar.
  • Farklı bir domain üzerinden alınan dosyaların DNS bağlantı maliyetleri yüksektir.

Bu değişiklikler nedeniyle yazı tipi dosyalarını kendi sunucumuzdan sunmanın daha avantajlı olduğu sonucu çıkıyor.

6 - Yazı tipi geçişlerindeki zıplamalardan kurtulalım: Cumulative Layout Shift(CLS) sorununu çözmek için Google ekibinden yeni bir CSS tanımı geldi. Aslında bir tanım değil de tanımlar grubu demek daha mantıklı.

  • size-adjust
  • descent-override
  • ascent-override
  • line-gap-override

Bu tanımların genel mantığı özel yazı tipi ile sistem yazı tipi arasındaki geçiş sırasında meydana gelen zıplamayı engellemek için iki yazı tipini de kapsayan bir satır yüksekliğine karar vermek. Google ekibinin size-adjust özelliğini tanıtırken paylaştığı aşağıdaki resimde aslında çıkan tanımların ne iş yaptığını anlayabiliriz.

size-adjust

Görüldüğü gibi soldaki normal durumda yazı tiplerinin geçişinde yükseklik farkından dolayı bir zıplama olurken sağdaki durumda belirlenen yükseklik nedeniyle herhangi bir zıplama olmuyor.

İki yazı tipi arasındaki bu farkı yüzde olarak bulmak için bazı araçlar geliştirilmiş durumda bu tanımların yaparken bu araçlardan yararlanmak işimiz bayağı kolaylaştırıyor. Benim gördüğüm çevrimiçi araçlardan birsi https://screenspan.net/fallback

Fallback font generator

Kodumuz şöyle oluyor:

@font-face  {
	font-family:  'Roboto';
	font-style:  normal;
	font-weight:  normal;
	src:  url('roboto-regular-webfont.woff2')  format('woff2');
}

@font-face {
    font-family: 'Adjusted Arial Fallback';
    src: local(Arial);
    size-adjust: 102%;
    ascent-override: 105%;
    descent-override: normal;
    line-gap-override: normal;
}

h1 {
    font-family: 'Roboto', 'Adjusted Arial Fallback';
}
  • İlk başta özel yazı tipi tanımı
  • İkinci olarak size-adjusttanımlarının olduğu geçiş yazı tipi tanımı
  • Son satır ise site içinde kullandığımız kod

Bu özelliklerin tarayıcı desteği Safari hariç iyi durumda. Umarım yakında Safari’de destekler.

Tarayıcı Desteği

Chrome explorer Firefox
+ + +

Mobil Tarayıcılar

Chrome Mobil Safari Samsung Internet
+ - +

Sonuç

Özel yazı tipleri ve performans konusunda ilk ciddi deneyimim zingat.com‘da çalışırken oldu. 2017-2018 gibi bu konu üzerine çalışırken bir makale yazmayı düşünüyordum ancak olmamıştı. O zaman ki notlarım ile şimdi yazdığım yazı arasında bazı değişimler oldu. Örneğin o zaman daha çok CDN (google font, adobe font) kullanımı önerilirken şimdi kendi sunucularda barındırma öneriliyor. Ayrıca o zaman farklı formatlar sorun iken şimdi o sorun ortadan kalktı. O zaman font-display: swap önerilirken şimdi font-display: optionalöneriliyor. Gelişmeleri takip etmek her zaman ki gibi önemli. O zaman uçuk bir örnek olarak yazı tipi dosyasını Base64 koda çevirip localstorage’da saklayıp oradan kullandığımız zamanlardı.

Sonuç olarak özel yazı tiplerinin performans etkilerini en aza indirmek için yeterli tanımlarımız var. Tabi son tanımların Safari desteğinin olmaması üzücü.

Sitemizde kullandığımız özel yazı tiplerinin etkilerini azaltmak için yukarıda sunduğumuz çözümleri uygulamamız yeterli. Listeyi özetlersek:

  1. woff2 formatını kullanacağız
  2. font-display: optional seçimi yapacağız
  3. Kritik yazı tiplerini önden yüklüyoruz.
  4. Gereksiz karakter varsa siliyoruz.
  5. Yazı tipi dosyalarını kendi sunucumuzda barındıyoruz.
  6. size-adjust kodu oluşturup Safari hariç zıplamalardan kurtuluyoruz

Kalın sağlıcakla.

Kaynaklar

Erişilebilirlik önemli bir konu her ne kadar bizim memlekette önemsenmese (ben de dahil) de. Erişilebilir web siteleri hazırlarken genelde :focus sözde sınıfı tanımlarından yararlanıyoruz. Tabi zamanla bu tanımın yetersiz kaldığını gören W3C CSS ekibi bu tanımı destekleyecek ve özelliklerini paylaşacak diğer tanımlar çıkardılar. Daha önce focus-visible tanımından bahsetmiştim. Bu makalede de bir diğer odaklanma tanımı olan :focus-within tanımından bahsedeceğim.

:focus-within tanımı odaklanılmış çocuk(child) ögeye sahip olan ebeveyne (parent) tanımlama yapmamızı sağlayan bir ebeveyn(parent) seçicidir.

Her ne kadar ebeveyn seçici olarak :has tanımı akıllara geliyorsa da :focus-withinde bir ebeveyn seçicidir.

Konuya dair örnekler hep aynı ancak anlaşılması bakımından bilgilendirici bir örnek olduğu için ben de aynı örneği vereceğim. Forum alanı içindeki <input>‘lara odaklanıldığında tüm form alanını gazinoya (Er gazinosu) çeviren bir kod yazalım. :)

Kodda görüldüğü gibi input alanına odaklandığımızda input’un ebeveyni olan form alanının ardalan rengini değiştirdik.

form:focus-within {
  background-color: var(--focus-bg-color);
  box-shadow: inset 0 0 60px whitesmoke, inset 20px 0 80px #f0f,
    inset -20px 0 80px #0ff, inset 20px 0 300px #f0f, inset -20px 0 300px #0ff,
    0 0 50px #fff, -10px 0 80px #f0f, 10px 0 80px #0ff;
}

David Walsh bu özelliği anlatırken :hover sözde sınıfı klavye ve ekran okuyucularda çalışmıyor onlar için :hoveryerine üretilmiş bir sözde sınıf demiş. Aşağıdaki tablo örneği bu benzetmeyi doğruluyor. :hoverın tüm kullanıldığı yerleri kapsar mı bilemedim.

2007’de yazdığım makaledeki tabloya :focus-within ekledimCSS ile Tabloları şekillendirmek

tbody tr:hover td,
tbody tr:focus-within td {
  background: #333;
  color: #fff;
}

Şu eklemede görüldüğü gibi :hover ile satır renklendirme görünümünü :focus-within ile tabla gezerken de sağlamış olduk.

Bir başka örnek; hamburger menü örneği. Daha önceden bu işi :checked sözde sınıfı yardımı ile yapıyorduk. :focus-within sözde sınıfı daha az eleman ile yapmakta güzel.

Yukarıdaki örnekte işin pük noktası

nav:focus-within .dl-menu {
  transform: none;
}

Bu kısımda nav içindeki bir elemana odaklanıldığında yine nav içinde bulunan menüyü aç diyoruz. Aynı şekilde menü arkasındaki bg içinde benzer bir gizle göster kodu yazıyoruz.

Aslında bu tip işler için tasarlanmayan :focus-within sözde sınıfını bu ihtiyaçlarımız için de kullanabilecek olmamız güzel.

Tarayıcı desteği %98.5 seviyesinde.

Kalın sağlıcakla.

Kaynaklar